Nếu có ý định đến Khe Sanh và muốn cảm nhận sự khác biệt, hãy đừng ngồi ôtô mà leo lên một chiếc xe môtô. Từ thành phố Đông Hà của tỉnh Quảng Trị, nhắm hướng Quốc lộ 9 mà đi, đi cho đến lúc vượt qua những cung đường với bên này là núi, bên kia là sông Đak Rông, rồi khi gặp cảm giác lành lạnh, mát mẻ của hơi đá chạy rần rần khắp da thịt, là đã đặt chân đến Khe Sanh.
Khi đã lướt qua hết phố núi đến tận Cửa khẩu Quốc tế, ghé thăm nhà tù Lao Bảo, sân bay Tà Cơn, nếu theo đường Hồ Chí Minh nhánh Tây khoảng 35 cây số nữa là đến đèo Sa Mù (nối hai xã Hướng Phùng và Hướng Việt).
Ba năm trước, sau khi nhận chức Giám đốc Sở Khoa học Công nghệ tỉnh Quảng Trị - ông Trần Ngọc Lân đã đi con đường nói trên. Khi đến đỉnh đèo Sa Mù, ông Lân trố mắt vì ngạc nhiên trước cảnh quan, khí hậu “chẳng nơi nào có được”.
“Trong lúc người đồng bào thiểu số sống ở dưới chân Sa Mù cuộc sống khó khăn, thì ở đỉnh đèo có quá nhiều điều kiện để có thể phát triển. Tại sao không khai thác “mỏ vàng” về du lịch và phát triển nông nghiệp chất lượng cao ở nơi này, để Khe Sanh có một nơi đến thỏa mãn người đến” – ông Lân nghĩ vậy. Từ đó, ý tưởng “tiểu Đà Lạt” trên đỉnh Sa Mù phôi thai...
“Seo phi” ở độ cao hơn 1.000 mét
Thực ra, đèo Sa Mù không mấy lạ lẫm đối với những khách du lịch “bụi”, ngày thường từng đoàn xe môtô với phần nhiều là người nước ngoài vẫn thích thú khám phá Sa Mù. Mùa hè, nếu dưới chân đèo đang nắng cháy khét rẹt, thì đến lưng đèo ánh nắng đã nhẹ nhàng, dịu dàng hơn. Đỉnh đèo lúc nào cũng là một vùng đất huyền bí với lớp sương mù bện chặt, nếu có nắng cũng chỉ còn những tia le lói, còn trên những tán cây phủ rêu thường lảng bảng mây trắng xóa…
Trở về từ chuyến “du lịch bụi” đó, ông Lân lập tức tìm hiểu sâu về điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng ở khu vực đèo Sa Mù. Nơi này có độ cao hơn 1.000 mét (cao nhất 1.500 mét) so với mực nước biển, dài 20km nằm trên đường Hồ Chí Minh với nhiệt độ trung bình ban ngày từ 18-23 độ C, vào ban đêm từ 12-15 độ C. “Sa Mù là vùng khu biệt khí hậu tương tự như Đà Lạt, rất thích hợp để trồng các loại hoa ôn đới có nguồn gốc nước ngoài và có thể trồng các loại củ, quả, rau. Đặc biệt là các loại cây dược liệu” – ông Lân nói.
Được sự ủng hộ của địa phương, ông Lân cùng các cán bộ ở Trung tâm Ứng dụng tiến bộ khoa học – công nghệ tỉnh Quảng Trị đã đưa hoa lily trồng thử nghiệm ở khu vực đèo Sa Mù. Kết quả, hoa lily phát triển tốt, ra hoa đúng thời điểm dịp tết và bán được giá, cho hiệu quả kinh tế. Tiếp đó, hoa tulip giống Hà Lan được đưa đến Sa Mù, trồng thử nghiệm 600 chậu với 3.000 cây. Sau 40 ngày, đúng dịp Tết Nguyên đán Mậu Tuất 2018 vừa rồi, tulip khoe sắc rồi “cháy hàng” ngay tại thị trường Quảng Trị.
Sau khi các loại hoa được khảo nghiệm thành công, ông Lân và các kỹ sư tận tụy hướng đến một số loại cây dược liệu, trong đó có lan kim tuyến (còn gọi là cỏ nhung). Loại lan kim tuyến có giá trị dược liệu cao, được thương lái thu mua cả triệu đồng/1kg, nên dù ở Sa Mù trước kia nhan nhản vẫn bị người dân cạo trọc, không còn dấu vết.
Để phát triển vườn lan kim tuyến, Sở Khoa học Công nghệ tỉnh Quảng Trị đã cho nuôi cấy mô, cho ra hàng vạn cây giống để trồng dưới tán rừng. “Không chỉ các loại hoa, mà cả các loại cây dược liệu, khi trồng thành công chúng tôi sẽ chuyển giao công nghệ, cây giống và tập huấn để nông dân đưa vào sản xuất” – ông Lân cho hay.
Hiện tại, trên đỉnh đèo Sa Mù, ngay bên đường Hồ Chí Minh, một trạm nghiên cứu ứng dụng khoa học công nghệ Bắc Hướng Hóa đang được triển khai xây dựng. Khi đi vào hoạt động, ông Lân nói rằng sẽ trồng ở đây vài héc ta hoa tulip, hoa lily và các loại hoa khác. Ngoài ra, các loại dược liệu trồng được ở Sa Mù sẽ được sấy khô, đóng gói để bán cho khách đến tham quan.
“Lúc đó, các đoàn xe môtô là du khách khi qua Sa Mù, sẽ có nơi để dừng chân, rồi mua các loại dược liệu chất lượng do đồng bào trồng dưới tán rừng, hoặc các sản phẩm do Sở Khoa học Công nghệ Quảng Trị sản xuất đảm bảo về chất lượng cũng như giá cả” – ông Lân hứng khởi. “Du khách chỉ cần vài cái bức ảnh “seo phi” về một vườn hoa lạ, vườn trồng cây dược liệu quý hiếm ở độ cao hơn 1.000 mét giữa thiên nhiên kỳ thú Sa Mù, chắc chắn sẽ kích thích nhiều người đến đây” – ông Lân tự tin.
Đòn bẩy cho Khe Sanh
Ông Nguyễn Đức Chính – Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị nói rằng, nếu Khe Sanh chỉ được biết đến là chiến trường, là sự hồi sinh với một số loại nông sản như càphê, hồ tiêu, chuối mật mốc… là chưa đủ. “Cảm giác như lâu nay chúng ta đang mắc nợ đồng bào ở Khe Sanh, vì chưa biến nơi này thành một nơi để ở lại cho du khách mà chỉ mới là nơi đi qua” – ông Chính suy tư.
Vì vậy, khi nghe ông Lân trình bày những ý tưởng trên đèo Sa Mù, ông Chính đặt câu hỏi với Sở Văn hóa, Thể thao, Du lịch tỉnh Quảng Trị tại sao không phát triển du lịch, biến nơi này thành “tiểu Đà Lạt”. “Tôi đã yêu cầu sở này nghiên cứu, xây dựng quy hoạch việc phát triển du lịch ở Khe Sanh, trong đó lấy Sa Mù làm điểm nhấn” – ông Nguyễn Đức Chính nói.
Theo ông Chính, ở Sa Mù hiện tại có rất nhiều địa điểm phát triển được du lịch. Nếu ở chân đèo có con suối Chênh Vênh với thác nước hoang sơ tuyệt đẹp, thì vượt khỏi đỉnh đèo đến địa phận xã Hướng Việt sẽ có thác nước và hang động Tà Puồng. Đi tiếp nữa, sẽ đến động Brai và các thác nước có nhiều tầng hiện diện giữa màu xanh của rừng nguyên sinh. Đặc biệt, ông Chính lưu ý đến cuộc sống của đồng bào ở dưới chân Sa Mù. Ở đó, dưới những nếp nhà sàn mái tranh, có lịch sử văn hóa độc đáo của đồng bào Vân Kiều…
Dù chưa thành hình, nhưng ông Chính đã nghĩ đến việc trên đỉnh Sa Mù sẽ mọc lên các khu nghỉ dưỡng được dựng bằng vật liệu tranh tre nứa lá hài hòa với thiên nhiên theo kiểu homestay. Khi ở lại đây, du khách sẽ được tham quan các vườn hoa, mua sắm dược liệu hoặc các sản vật của Khe Sanh, tham quan các hang động, tắm ở các thác nước. Hoặc có thể, sẽ phục dựng vài chục ngôi nhà sàn nguyên bản của đồng bào Vân Kiều ở dưới chân Sa Mù.
Đến đó, khách có thể qua đêm, được thưởng thức ẩm thực của người bản địa, được nghe những điệu hát cổ truyền như tà oái, xà nớt, oát, hoặc có thể học nghề đan lát bằng mây tre, làm nhạc cụ… Chưa hết, khi Sa Mù đã làm du khách thỏa mãn với vẻ đẹp hoang sơ vốn có, trên đường xuôi trở lại thị trấn Khe Sanh, cánh đồng điện gió ở xã Hướng Linh cũng sẽ hút hồn du khách… “Nếu được đầu tư, làm được như vậy, thương hiệu Khe Sanh sẽ đi xa hơn nữa, lúc đó cuộc sống của người đồng bào không chỉ phụ thuộc vào nông nghiệp” – ông Nguyễn Đức Chính nói.
Cơ sở để Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị tin tưởng vào du lịch ở Hướng Hóa, không phải chỉ dựa vào cảm quan. Vào tháng 1.2016, ba chuyên gia hang động - Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh và bốn cán bộ Công ty Oxalis cùng đoàn lãnh đạo UBND tỉnh Quảng Trị đã tổ chức khảo sát động Prai, Tà Puồng và các cảnh quan liền kề ở huyện Hướng Hóa.
Đại diện đoàn khảo sát, ông Howard Limbert – Trưởng đoàn hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh đã nhận xét rằng, đây là khu vực có nhiều hang động và thác nước hấp dẫn, độc đáo, có khả năng đầu tư phát triển du lịch.
Ông Howard Limbert gợi ý rằng, động Prai và Tà Puồng thích hợp để tổ chức các đoàn tham quan, du lịch đi bộ mạo hiểm. Nhưng nếu kết hợp với hệ thống sông Sê Băng Hiêng các thác nước lớn thì có thể tổ chức được tour du lịch ngoài trời. Sau đó, Công ty Oxalis đã kiến nghị tỉnh Quảng Trị tổ chức thí điểm tuor du lịch mạo hiểm khu phi quân sự từ Phong Nha vào Prai…
Khe Sanh bây giờ, không chỉ có cảnh quan, khí hậu trời cho, mà giao thông cũng rất thuận lợi. Nếu Quốc lộ 9 là cửa ngõ nối thông với các nước Lào - Thái Lan, và tương lai nối đến Myanma thì tuyến đường Hồ Chí Minh nhánh Tây xuất phát từ trung tâm thị trấn Khe Sanh đi qua Sa Mù, thẳng một mạch là đến các hang động nổi tiếng ở Quảng Bình. Tất cả những “mảnh ghép” nay đã được trải ra bàn, tuy nhiên, bức tranh du lịch trên chiến trường Khe Sanh năm xưa vẫn đang chờ một bàn tay đủ khéo léo, để kết nối những “mảnh ghép” đó lại hoàn chỉnh.
Chia tay Khe Sanh những ngày gần tháng 7 sau khi đi hết những điểm “gợi ý” của nhà báo Trần Đăng Mậu, anh bạn đồng nghiệp cùng cơ quan với tôi cứ lưu luyến. Anh bảo muốn viết vài câu thơ, hoặc một bài hát gì đấy về Khe Sanh vì cứ ngồn ngộn cảm xúc khó tả. Đến khi xe đổ dốc, làn sương mù buổi sáng quyện lấy Khe Sanh ở lại sau lưng, anh mới đăng mấy tấm ảnh là những người anh gặp, những nơi anh đã đến lên mạng xã hội với dòng Status: “Chiến trường Khe Sanh bây giờ”.
